Có một độc giả đã chia sẻ với tôi câu chuyện của mình.
Bạn từng là nạn nhân của hành vi lạm dụng từ những năm học cấp hai. Điều khiến bạn day dứt suốt nhiều năm không chỉ là những gì đã xảy ra, mà còn là một câu hỏi cứ lặp đi lặp lại trong đầu:
"Tại sao lúc đó mình không phản kháng?"
"Tại sao mình không chạy?"
"Tại sao mình lại đứng im?"
“Mình có thực sự không thích điều này không?”
Đây là một câu hỏi mà rất nhiều nạn nhân của lạm dụng, quấy rối và xâm hại từng tự hỏi chính mình. Đáng buồn là xã hội cũng thường đặt ra câu hỏi tương tự, như thể việc không chống cự đồng nghĩa với việc đã đồng ý.
Nhưng dưới góc nhìn của tâm lý học và khoa học thần kinh, cơ thể con người không hoạt động đơn giản như vậy.
Cơ thể không chỉ có hai phản ứng: Chiến đấu hoặc bỏ chạy
Chúng ta thường nghe nói đến phản ứng Fight or Flight (chiến đấu hoặc bỏ chạy) khi đối mặt với nguy hiểm. Tuy nhiên, khoa học trong nhiều thập kỷ qua đã chỉ ra rằng hệ thần kinh của con người còn có những phản ứng sinh tồn khác, trong đó có Freeze Response (phản ứng đóng băng).
Khi não bộ đánh giá rằng một mối đe dọa quá bất ngờ, quá đáng sợ hoặc vượt ngoài khả năng kiểm soát, hệ thần kinh tự chủ có thể chuyển sang trạng thái "đóng băng". Lúc đó, cơ thể trở nên cứng lại, khó cử động, khó nói, suy nghĩ chậm đi và đôi khi cảm thấy như bản thân đang đứng bên ngoài quan sát chính mình.
Đây không phải là một quyết định có ý thức.
Đó là một cơ chế sinh tồn đã tồn tại hàng triệu năm trong quá trình tiến hóa.
Ở nhiều loài động vật, phản ứng này giúp tăng cơ hội sống sót khi việc chống cự hay bỏ chạy đều không còn khả thi. Con người cũng mang trong mình cơ chế sinh học tương tự.
Freeze không phải là sự đồng ý
Một trong những hiểu lầm gây tổn thương nhất là cho rằng nếu một người không chống cự thì có nghĩa họ đã đồng ý. Điều này hoàn toàn không chính xác.
Consent là một sự đồng ý được đưa ra một cách tự nguyện, chủ động và có đầy đủ khả năng lựa chọn. Freeze Response thì ngược lại. Đó là trạng thái mà hệ thần kinh đang ưu tiên sinh tồn đến mức làm suy giảm khả năng phản ứng, giao tiếp và ra quyết định.
Rất nhiều nạn nhân kể rằng họ muốn hét lên nhưng không thể phát ra tiếng. Muốn đẩy người kia ra nhưng cơ thể không cử động. Muốn chạy nhưng chân như bị dính chặt xuống đất.
Đó không phải là sự lựa chọn. Đó là phản ứng của một hệ thần kinh đang cố gắng bảo vệ họ theo cách duy nhất mà nó cho là có thể trong khoảnh khắc ấy.
Tại sao nhiều người chỉ nhận ra mình bị tổn thương sau nhiều năm?
Một điều thường gặp ở những người từng trải qua sang chấn là họ không ngay lập tức hiểu hết điều đã xảy ra với mình. Có người phải mất nhiều tháng, nhiều năm, thậm chí hàng chục năm mới có thể gọi đúng tên trải nghiệm đó.
Điều này xảy ra vì trong lúc đối mặt với nguy hiểm, não bộ ưu tiên sống sót hơn là phân tích sự kiện. Ký ức về sang chấn vì thế có thể bị lưu giữ theo cách rời rạc, thiếu mạch lạc hoặc gắn chặt với cảm xúc hơn là trình tự thời gian. Khi cuộc sống dần ổn định và hệ thần kinh cảm thấy an toàn hơn, những ký ức, cảm xúc hoặc câu hỏi chưa được giải đáp mới bắt đầu xuất hiện.
Đó là lý do nhiều nạn nhân thường nói: "Lúc đó mình không nghĩ gì cả. Nhưng nhiều năm sau, mọi chuyện mới thực sự ập đến."
Điều đó không có nghĩa họ đang phóng đại hay bịa đặt ký ức. Đó là một hiện tượng đã được ghi nhận phổ biến trong nghiên cứu về sang chấn tâm lý.
Đừng để câu hỏi "Tại sao mình không chống cự?" trở thành bản án dành cho chính mình
Có lẽ câu hỏi đúng hơn không phải là:
"Tại sao mình đã không phản kháng?"
Mà là:
"Điều gì đã xảy ra với hệ thần kinh của mình trong khoảnh khắc đó?"
Khi hiểu về Freeze Response, rất nhiều người lần đầu tiên có thể buông xuống cảm giác tội lỗi mà họ đã mang theo suốt nhiều năm. Họ nhận ra rằng cơ thể mình không phản bội mình. Ngược lại, cơ thể đã cố gắng bảo vệ họ bằng một cơ chế sinh tồn mà họ không hề có quyền lựa chọn.
Sự thấu hiểu này không thể xóa đi những gì đã xảy ra. Nhưng nó có thể giúp nạn nhân ngừng đổ lỗi cho bản thân và bắt đầu quá trình chữa lành với nhiều lòng trắc ẩn hơn.
Hiểu về Freeze cũng là hiểu về Consent (Đồng thuận)
Trong công việc giảng dạy BDSM và các mối quan hệ quyền lực, tôi luôn dành rất nhiều thời gian để nói về Consent. Không chỉ vì BDSM cần Consent, mà vì mọi mối quan hệ lành mạnh đều cần hiểu cách con người phản ứng trước áp lực, sợ hãi và sang chấn.
Khi hiểu rằng một người có thể rơi vào trạng thái Freeze, chúng ta sẽ không còn đánh giá sự đồng thuận chỉ dựa trên việc họ có chống cự hay không. Thay vào đó, chúng ta sẽ học cách tìm kiếm những dấu hiệu của một sự đồng ý rõ ràng, chủ động và tự nguyện.
Đó cũng là lý do trong BDSM, Consent không bao giờ được hiểu là "họ không từ chối". Consent chỉ tồn tại khi cả hai đều có khả năng lựa chọn một cách tự do và đủ an toàn để nói "Có", nói "Không" hoặc thay đổi quyết định bất cứ lúc nào.
Hiểu về Freeze Response không chỉ giúp chúng ta đồng cảm hơn với những người từng trải qua sang chấn. Nó còn giúp chúng ta trở thành những người biết tôn trọng ranh giới, biết lắng nghe và biết chịu trách nhiệm hơn trong mọi mối quan hệ.
Nếu bạn từng trải qua điều tương tự
Nếu bạn từng có cảm giác tội lỗi vì mình đã không phản kháng trong một tình huống khiến bạn tổn thương, tôi hy vọng bạn biết rằng bạn không hề đơn độc. Những phản ứng của cơ thể trong hoàn cảnh nguy hiểm không phải là thước đo cho sự dũng cảm, cũng không phải là bằng chứng cho sự đồng ý.
Việc tìm đến một chuyên gia tâm lý có chuyên môn về sang chấn có thể là một bước quan trọng nếu những ký ức đó vẫn đang ảnh hưởng đến cuộc sống của bạn.
Và nếu bạn muốn hiểu sâu hơn về Consent, ranh giới và cách xây dựng những mối quan hệ an toàn, Khóa học BDSM Cơ bản sẽ giúp bạn hiểu những nguyên tắc nền tảng này không chỉ trong BDSM mà còn trong mọi mối quan hệ. Bởi kiến thức đúng không chỉ giúp chúng ta có những trải nghiệm tốt đẹp hơn, mà đôi khi còn giúp chúng ta nhìn lại quá khứ với nhiều sự thấu hiểu và lòng trắc ẩn hơn dành cho chính mình.