"Không phải mọi phản ứng mạnh đều đến từ hiện tại. Đôi khi, điều đang phản ứng là một phần trong chúng ta vẫn đang sống ở quá khứ."
Bạn đã bao giờ phản ứng mạnh hơn chính mình mong đợi?
Có lẽ bạn đã từng trải qua một tình huống như thế này: người yêu trả lời tin nhắn chậm vài tiếng và bạn lập tức cảm thấy lo lắng, bồn chồn, thậm chí tin rằng họ không còn quan tâm đến mình. Một đồng nghiệp góp ý về công việc và bạn dành cả ngày để tự trách bản thân. Một người bạn trở nên im lặng trong cuộc trò chuyện và bạn bắt đầu nghĩ rằng mình đã làm điều gì sai. Hoặc đôi khi chỉ là một ánh mắt, một giọng nói hay một lời từ chối cũng đủ khiến bạn tức giận, hoảng sợ hoặc muốn rời khỏi tình huống đó ngay lập tức. Thành thật mà nói, đây đều là những điều mà chính tôi từng trải qua, thậm chí là nhiều và có thể còn nghiêm trọng hơn nữa.
Điều kỳ lạ là khi mọi chuyện qua đi, bạn nhìn lại và nhận ra phản ứng của mình dường như mạnh hơn rất nhiều so với bản thân sự kiện. Bạn tự hỏi: "Tại sao mình lại phản ứng như vậy?" Đây là một trong những câu hỏi phổ biến nhất mà tôi nhận được trong các buổi tư vấn tâm lý, coaching và giáo dục về BDSM. Phần lớn chúng ta có xu hướng cho rằng nguyên nhân nằm ở sự việc vừa xảy ra. Nhưng dưới góc nhìn của tâm lý học và khoa học thần kinh, điều đang phản ứng có thể không hoàn toàn là hiện tại, mà là một trải nghiệm cũ đã được hệ thần kinh ghi nhớ từ rất lâu.
Trigger là gì?
Trong cuộc sống hằng ngày, từ trigger thường được dùng để chỉ bất kỳ điều gì khiến chúng ta khó chịu hoặc cảm thấy bị "đụng chạm". Tuy nhiên, trong tâm lý học, trigger có một ý nghĩa cụ thể hơn. Trigger là một tác nhân bên ngoài hoặc bên trong khiến hệ thần kinh phản ứng mạnh vì nó gợi nhớ đến một trải nghiệm trước đây mà não bộ từng đánh giá là nguy hiểm hoặc đe dọa. Điều quan trọng cần hiểu là trigger không nhất thiết phải xuất phát từ một biến cố lớn hay một sang chấn tâm lý nghiêm trọng. Đôi khi, việc thường xuyên bị chỉ trích, bị phớt lờ, không được lắng nghe, phải kìm nén cảm xúc hoặc luôn cố gắng để được yêu thương trong suốt thời thơ ấu cũng đủ để hình thành những phản ứng tự động kéo dài đến khi trưởng thành.
Nhà thần kinh học Joseph LeDoux, người dành nhiều thập kỷ nghiên cứu về vai trò của hạch hạnh nhân (amygdala) trong xử lý cảm xúc, cho thấy não bộ có thể nhận diện dấu hiệu nguy hiểm và kích hoạt phản ứng sinh tồn chỉ trong vài phần nghìn giây, nhanh hơn nhiều so với quá trình suy nghĩ có ý thức của vỏ não trước trán (prefrontal cortex). Nói cách khác, cơ thể có thể phản ứng trước khi chúng ta kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra. Đó là lý do nhiều người sau khi bình tĩnh mới nói: "Lúc đó tôi không biết tại sao mình lại phản ứng như vậy."
Trigger không phải là sự yếu đuối
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng nếu mình dễ bị trigger thì mình quá nhạy cảm hoặc thiếu khả năng kiểm soát cảm xúc. Thực tế, các nghiên cứu về thần kinh học lại cho thấy điều ngược lại. Trigger không phản ánh sự yếu đuối về tính cách mà phản ánh cách hệ thần kinh đã học để bảo vệ bạn trong suốt quá trình phát triển.
Bộ não con người được tiến hóa với một ưu tiên quan trọng hơn tất cả: giúp chúng ta sống sót. Nếu trong quá khứ một trải nghiệm từng đi kèm với cảm giác đau đớn, bị từ chối hoặc mất an toàn, não bộ sẽ ghi nhớ những dấu hiệu liên quan để lần sau phản ứng nhanh hơn. Đây là một cơ chế thích nghi giúp tổ tiên của chúng ta phát hiện nguy hiểm trước khi quá muộn. Tuy nhiên, trong cuộc sống hiện đại, cơ chế này đôi khi lại khiến chúng ta phản ứng mạnh với những tình huống không còn thực sự đe dọa.
Bác sĩ tâm thần Bessel van der Kolk, tác giả cuốn The Body Keeps the Score, cho rằng cơ thể không chỉ lưu giữ ký ức bằng những câu chuyện chúng ta nhớ được. Nó còn lưu giữ ký ức dưới dạng cảm giác trong cơ thể, phản ứng sinh lý và những mô thức bảo vệ đã từng giúp chúng ta tồn tại. Vì vậy, trigger không phải là bằng chứng rằng bạn yếu đuối. Nó cho thấy hệ thần kinh của bạn đang làm đúng điều mà nó được lập trình để làm: cố gắng giữ bạn an toàn. Điều đáng tiếc là đôi khi nó đang sử dụng một "bản đồ" của quá khứ để phản ứng với hiện tại.
Trigger không có nghĩa là hiện tại đang nguy hiểm
Đây là điểm quan trọng nhất của toàn bộ bài viết. Trigger không chứng minh rằng tình huống hiện tại thực sự nguy hiểm. Nó chỉ cho thấy tình huống hiện tại có nét tương đồng với một trải nghiệm mà hệ thần kinh từng ghi nhận là nguy hiểm.
Ví dụ, người yêu trả lời tin nhắn sau năm tiếng. Đó chỉ là một sự kiện khách quan. Họ có thể đang bận họp, đang ngủ, đang lái xe hoặc đơn giản là cần thời gian cho bản thân. Tuy nhiên, nếu bạn lập tức cảm thấy hoảng sợ, liên tục kiểm tra điện thoại và tin rằng mình sắp bị bỏ rơi, thì phản ứng đó có thể không hoàn toàn đến từ tin nhắn. Nó có thể liên quan đến những trải nghiệm cũ về việc bị bỏ mặc, bị phớt lờ hoặc lớn lên trong một môi trường mà sự kết nối với người chăm sóc không ổn định.
Theo Attachment Theory của John Bowlby và Mary Ainsworth, những trải nghiệm đầu đời góp phần hình thành "mô hình làm việc bên trong" (internal working models) về bản thân và người khác. Những mô hình này ảnh hưởng đến cách chúng ta diễn giải các mối quan hệ khi trưởng thành. Chính vì vậy, hai người có thể đối mặt với cùng một tình huống nhưng lại có những phản ứng hoàn toàn khác nhau. Điều khác biệt không nằm ở sự kiện, mà nằm ở câu chuyện mà hệ thần kinh của mỗi người đang kể về sự kiện đó.
Các Kiểu Gắn Bó (Attachment Styles): Chiếc La Bàn Vô Hình Trong Mọi Mối Quan Hệ
Trigger không phải là nguyên nhân
Một sai lầm phổ biến là chúng ta thường nhầm lẫn giữa trigger và nguyên nhân. Điều khiến chúng ta đau khổ thường không phải là nút bấm, mà là điều mà nút bấm ấy kết nối tới.
Hãy tưởng tượng chuông cửa vang lên. Âm thanh của chiếc chuông không tạo ra ngôi nhà, nó chỉ báo hiệu rằng phía sau cánh cửa đang có điều gì đó. Trigger cũng hoạt động theo cách tương tự. Điều kích hoạt hôm nay chỉ là tín hiệu. Nó không phải toàn bộ câu chuyện.
Nếu chỉ cố gắng loại bỏ mọi trigger khỏi cuộc sống, chúng ta sẽ phải tránh né con người, các mối quan hệ và rất nhiều trải nghiệm. Điều đó gần như không thể. Điều giúp chúng ta trưởng thành hơn không phải là một cuộc sống không còn trigger, mà là khả năng dừng lại và tự hỏi: "Điều gì trong quá khứ đang được đánh thức ngay lúc này?"
Đó chính là khoảnh khắc quá khứ chạm vào hiện tại. Và cũng là nơi hành trình tự nhận thức thực sự bắt đầu.
(còn tiếp)...